UWAGA HISTORIA
Szczecin 2020/Gdynia 2021
Projekt archiwizujący historie mieszkańców obu miast, które zostały udostępnione w budce telefonicznej
„Uwaga historia” jest projektem, który zrodził się po pierwsze z potrzeby nawiązania kontaktu i podzielenia się opowieścią, po drugie zaś z chęci zachowania fragmentu odchodzącej w zapomnienie historii społecznej komunikacji. Ta pierwsza została w dość prosty sposób zaspokojona. Na początku kilkunastu znajomych i znajomych tych znajomych pochodzących ze Szczecina zostało poproszonych przez Monikę Szpener o opisanie wybranych przez nich prywatnych anegdot. Rozmówcy, odtwarzając w pamięci rozmaite sytuacje, jednocześnie wskazywali liczne miejsca, w których się one zdarzyły, tworząc spersonalizowaną społeczną mapę Szczecina o charakterze alternatywnym, bo złożoną z zupełnie banalnych, niesymbolicznych, codziennych, często zwykle niezauważalnych miejsc. W ten sposób powstało pierwsze archiwum nieformalnej historii mówionej Szczecina. Zostało ono zaprezentowane w postaci instalacji artystycznej, której Szpener nadała formę budki telefonicznej, usytuowanej w przestrzeni publicznej miasta. Obiekt ten, obecnie postrzegany bardziej jako powoli odchodząca do lamusa ciekawostka technologiczna, jest nie tyle dowodem postępu w dziedzinie telekomunikacji, co symbolem zmian w sposobie komunikowania się między ludźmi, zmierzającym ku maksymalnej powszechności i dostępności. Zainstalowanie tego obiektu w otwartej przestrzeni i udostępnienie go publiczności można ponadto odczytać jako gest zapraszający do nawiązania relacji, podzielenia się, wysłuchania, wspólnego powspominania, nostalgicznej podróży do przeszłości.
Druga odsłona projektu odbyła się w gdyńskiej hali targowej. Jest to miejsce o wiele bardziej skonsolidowane, charakteryzujące się osobliwą tożsamością tworzoną w specyficznym kontekście społeczno-zawodowym. Silne poczucie integracji wewnątrz społeczności funkcjonującej na co dzień w obrębie hali, reprezentującej trwałe przywiązanie do tradycji morskich i handlowych, nadało określony kształt zebranym przez Szpener historiom. Odnosi się wrażenie, że wśród rozmówców panuje nieco rodzinna atmosfera zabarwiona przyjaźnią, koleżeństwem, ale także odrobiną plotkarstwa czy rywalizacji, które czasem prowadzą nawet do lekkich animozji. Bez wątpienia wiele wątków pojawiających się w nagranych wspomnieniach mogłoby posłużyć za przyczynek do przeprowadzenia studium antropologiczno-kulturowego społeczności gdyńskiej hali targowej, w dużym stopniu związanej z morskimi tradycjami miasta, nieco nostalgicznej wobec czasów PRL, po polsku zaradnej i skorej do oddolności w działaniu, a także niesłychanie różnorodnej pod kątem wrażliwości i doświadczeń życiowych.Z punktu widzenia znaczenia kulturowego, projekt „Uwaga historia” zawiera dwa kluczowe elementy: field recording i oral history. Zbieranie nagrań terenowych jest metodą wykorzystywaną od wielu lat w etnologii. Wychodząc w teren badacz zaczyna integrować się z miejscem swoich obserwacji, jego rozmówcy zaś przyjmują rolę aktywnych uczestników projektu[1]. Powstałe notatki z terenu zawierają opowiedziane przez uczestników projektu osobiste historie, charakteryzujące się specyficzną wrażliwością i emocjonalnością. Oddają one atmosferę miejsca, w którym projekt powstaje i jest następnie udostępniany publiczności[2]. Materiały dźwiękowe, traktowane jako dokumenty o znaczeniu kulturowym, chętnie wykorzystywane są także w nowoczesnym muzealnictwie. Coraz większą wartość przypisuje się tzw. historii mówionej, pozyskiwanej od bezpośrednich świadków zdarzeń. Mimo nieuniknionej subiektywności, metoda ta daje możliwość zaprezentowania polifonicznej narracji na temat przeszłości[3].To właśnie owa wielość perspektyw pozwala Monice Szpener odmalować wielobarwny, bezstronny, różnorodny obraz miejsca, z którym pracuje. Jej celem nie jest reżyserowanie określonych wypowiedzi rozmówców – każdy z nich bowiem dokłada swój własny, równie ważny element do wspólnej układanki. Stąd też projekt „Uwaga historia” posiada tak istotny potencjał antropologiczny. Bezpośredniość kontaktu między artystką a publicznością, budowanie zaufania i osobistej relacji, odgrywa funkcję integracyjną i otwiera na partycypację, dzięki której jej projekt urasta do rangi społecznego dzieła sztuki. Współpraca ta bierze się z zaciekawienia drugą osobą, chęci nawiązania bezpośredniego kontaktu, podzielenia się osobistymi refleksjami, które z jakiegoś powodu warto utrwalić. Żyjemy bowiem coraz szybciej, otoczeni szumem informacyjnym zagłuszającym ulotną pamięć, często bagatelizując codzienne proste sprawy i ignorując rolę wspomnień. W tym sensie budka telefoniczna Moniki Szpener staje się mobilnym archiwum historii nieformalnej, społecznej, niepolitycznej, subiektywnej, dotyczącej danego miejsca i tworzących go ludzi, których artystka zachęca do aktywnego i świadomego ćwiczenia pamięci.
tekst do projektu: Marta Wróblewska
dokumentacja zdjęciowa: Andrzej Golc, Lesio Ka